نامزدی در عرف جامعه ایرانی، مرحله ای مقدماتی پیش از ازدواج است که در آن خانواده ها به صورت رسمی یا غیر رسمی، تمایل خود را برای وصلت اعلام می کنند. در این دوران معمولاً میان طرفین و خانواده ها هدایایی رد و بدل می شود که نشانه ی محبت، تعهد و حسن نیت است. اما گاه به دلایل مختلف نامزدی به ازدواج منتهی نمی شود و مسئله ی استرداد هدایای نامزدی مطرح می شود. در چنین شرایطی آگاهی از مقررات قانونی مربوط به نامزدی و حقوق هر یک از طرفین ضروری است.
مبانی قانونی نامزدی در حقوق ایران
در قانون مدنی ایران، مقررات مربوط به نامزدی در مواد ۱۰۳۵ تا ۱۰۳۷ بیان شده است:
ماده ۱۰۳۵:
نامزدی یا وعده ی ازدواج، تعهد الزام آور محسوب نمی شود و هیچ یک از طرفین را ملزم به ازدواج نمی کند. بنابراین در صورت به هم خوردن نامزدی، هیچ گونه ضمانت اجرا یا خسارتی قابل مطالبه نیست.
ماده ۱۰۳۶:
رابطه ی قانونی میان زن و مرد تنها زمانی محقق می شود که عقد نکاح جاری گردد. پیش از آن، ارتباط آنان صرفاً عرفی است و آثار حقوقی ازدواج را ندارد.
ماده ۱۰۳۷:
در صورت به هم خوردن نامزدی، هر یک از طرفین می توانند هدایایی که به طرف مقابل داده اند را مطالبه کنند، مشروط بر اینکه هدایا موجود باشد و تلف نشده باشد. اگر هدیه بدون تقصیر از بین رفته باشد، استرداد آن ممکن نیست.
انواع هدایای نامزدی و وضعیت حقوقی
هدایای دوران نامزدی از نظر امکان مطالبه به دو دسته تقسیم می شوند:
1. هدایای مصرف شدنی:
هدایایی که با استفاده از بین می روند مانند عطر، مواد غذایی، پوشاک یا وسایل آرایشی. این نوع هدایا به دلیل ماهیت مصرفی، غیرقابل مطالبه هستند.
2. هدایای غیرمصرفی:
هدایایی مانند طلا، جواهرات، لوازم خانگی، خودرو، زمین یا آپارتمان که با استفاده از بین نمی روند. در صورت برهم خوردن نامزدی، قابل استرداد یا مطالبه ی قیمت هستند، مگر آنکه بدون تقصیر طرف مقابل تلف شده باشند.
الزام به ازدواج در دوران نامزدی
قانون گذار ایران به صراحت اعلام کرده که نامزدی تنها وعده ی ازدواج است و هیچ کس را نمی توان به ازدواج مجبور کرد. حتی اگر یکی از طرفین تمام مقدمات ازدواج را فراهم کرده باشد یا متحمل خسارت شود، باز هم الزام قانونی برای ازدواج وجود ندارد. بنابراین، قرارداد هایی که برای تعهد به ازدواج در دوران نامزدی تنظیم می شوند فاقد وجاهت قانونی و ضمانت اجرا هستند.
نکات مهم و کاربردی در دوران نامزدی
- در صورت دادن هدیه ی با ارزش (مانند طلا یا ملک)، رسید یا فاکتور رسمی دریافت کنید.
- بهتر است هدایا به نام شخص گیرنده ثبت نشود تا در صورت فسخ نامزدی، امکان مطالبه آسان تر باشد.
- قرارداد های مالی میان نامزد ها (مثل شرط ازدواج) ضمانت اجرایی ندارد.
- بهترین راه برای بازپس گیری هدایا، گفت و گوی مسالمت آمیز و توافقی است.
- اگر توافق حاصل نشد، مراجعه به وکیل متخصص دعاوی خانواده بهترین اقدام است.
روند رسیدگی به مطالبه هدایای نامزدی
برای استرداد هدایا، هر یک از طرفین می توانند با تقدیم دادخواست به طرف مقابل، مطالبه ی هدایای خود را مطرح کنند. روند رسیدگی به این شکل است:
1. ثبت دادخواست:
از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و پس از ثبت نام در سامانه ثنا.
2. ارائه دلایل و مستندات:
فاکتور خرید، شهادت شهود یا هر مدرکی که نشان دهد هدیه از طرف خواهان داده شده است.
3. بررسی توسط دادگاه:
دادگاه خانواده یا شورای حل اختلاف خانوادگی محل اقامت خوانده، مرجع صالح است.
4. صدور رأی:
در صورت احراز مالکیت هدیه و اهدای آن به طرف مقابل، دادگاه حکم به استرداد عین هدیه یا پرداخت قیمت آن میدهد. اگر هدیه مصرفی باشد یا بدون تقصیر از بین رفته باشد، حکم به رد آن صادر نمی شود.
مدارک مورد نیاز برای طرح دعوا
- مدارک شناسایی و ثبت نام در سامانه ثنا
- فاکتور خرید یا رسید هدیه
- شهادت شهود در صورت نبود مدرک کتبی
- دلایل مبنی بر اهدای هدیه به طرف مقابل
در صورتی که ارزش هدایا پایین باشد، شورای حل اختلاف صالح به رسیدگی است؛ در موارد با ارزش تر، دادگاه خانواده مرجع رسیدگی خواهد بود.
دعوت به مشاوره حقوقی با مؤسسه وکیل نادری
دعاوی مربوط به مطالبه هدایای نامزدی از جمله پرونده های ظریف خانوادگی است که نیاز به درک درست از قانون، عرف و رویه قضایی دارد. مؤسسه حقوقی وکیل نادری با وکلای متخصص در امور خانواده، آماده ی ارائه ی مشاوره حضوری و غیرحضوری در زمینه دعاوی نامزدی، مطالبه هدایا و اختلافات پیش از عقد می باشد. توصیه می شود جهت کسب اطلاعات بیشتر مقالات وکیل طلاق و وکیل مطالبه مهریه را در سایت مجموعه حقوقی وکیل نادری مطالعه نمایید.
پرسش های موکلین
ایا میتوان برای نامزدی قراردادی تنظیم کرد؟
بله، اما این قرارداد از نظر قانون الزام آور نیست و ضمانت اجرایی ندارد.
ایا در دوران نامزدی طرفین حق شکایت از هم را خواهند داشت؟
خیر، چون هنوز رابطه ی زوجیت برقرار نشده و هیچ یک از طرفین تعهد قانونی نسبت به دیگری ندارند.
ایا در نامزدی میتوان مهر تعین کرد؟
خیر، مهریه فقط در صورت وقوع عقد نکاح معنا دارد و در دوران نامزدی وجاهت قانونی ندارد.
