عاقله در حقوق کیست و چه زمانی موظف به پرداخت دیه است؟ در نظام حقوقی اسلام و به تبع آن در قوانین ایران، نهادی به نام عاقله پیش بینی شده که نقشی خاص و نسبتاً منحصر به فرد در جبران خسارات ناشی از برخی جرایم دارد. حال این سؤال مطرح است که:
- عاقله در حقوق کیست و چرا عاقله باید دیه بدهد؟
- آیا این مسئولیت با اصل مسئولیت شخصی در تعارض نیست؟
- اصلاً دیه بر عاقله است یعنی چه؟
پاسخ به این پرسش از آن جا اهمیت دارد که در حقوق جزا، مسئولیت ارتکاب جرم باید بر عهده خود شخص قرار بگیرد لیکن در صورت پرداخت دیه توسط فامیل شخص، گویا دیگران بابت جرم شخص باید مجازات شوند! در این مقاله به دقت علت این موضوع را بررسی خواهیم نمود.
عاقله در حقوق کیست؟
در ساده ترین تعریف، عاقله مجموعه ای از خویشاوندان ذکور نسبی فرد مرتکب جنایت است که طبق قانون، در برخی شرایط خاص موظف به پرداخت دیه از جانب او هستند. ماده ۴۶۸ قانون مجازات اسلامی در این زمینه تصریح دارد که عاقله شامل پدر، پسر و بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا صرفاً پدری، به ترتیب طبقات ارث است. بنابراین، افرادی مانند خواهر، مادر، دختر، دایی، یا کسانی که تنها از طریق مادر با مرتکب نسبت دارند، از دایره ی عاقله خارج اند؛ به همین دلیل مثلاً خاله مادری شخص هیچگاه برای پرداخت دیه از جانب عاقله مسئول شناخته نمی شود.
چرا عاقله باید دیه بدهد؟
این سؤال از دیرباز محل بحث فقها و حقوق دانان بوده است. در پاسخ باید گفت که اگرچه اصل شخصی بودن مجازات یکی از اصول مسلم حقوق کیفری است، اما دیه در ذات خود مجازات صرف نیست، بلکه نهادی میان مجازات و غرامت محسوب می شود؛ لذا الزام بستگان فرد به پرداخت دیه در شرایطی خاص، قابل توجیه حقوقی و اجتماعی است.
ضمان عاقله چیست؟
این اصطلاح به معنای مسئولیت پرداخت دیه از سوی عاقله به جای مرتکب در موارد خاص است. به بیان دیگر، عاقله ضامن پرداخت بخشی از دیه خطای محض می شود، نه اینکه اقربای شخص گناه یا جرم را مرتکب شده باشند.
دیه بر عاقله است یعنی چه؟
وقتی گفته می شود دیه بر عاقله است، یعنی قانون برخی از هزینه های جنایات غیرعمدی (منظورمان جنایات خطای محض است) را نه بر عهده خود مرتکب، بلکه بر عهده خویشاوندان نزدیک او می گذارد. این مسئولیت البته بی قید و شرط نیست و مشروط به شرایطی است:
- جنایت باید از نوع خطای محض باشد؛ یعنی بدون قصد، با بی توجهی یا اشتباه محض از سوی مرتکب روی داده باشد. به همین دلیل در صورتی که جنایت عمد و حتی شبه عمد باشد قاضی رای به محکومیت عاقله به پرداخت دیه نخواهد داد.
- دیه باید از یک میزان حداقلی (دیه موضحه) بیشتر باشد. دیه موضحه در حقوق اسلامی به جراحتی گفته می شود که پوست نازک روی استخوان را کنار بزند و استخوان نمایان شود. این نوع جراحت دیه ای معادل پنج درصد دیه کامل دارد.
عاقله باید عاقل، بالغ، دارای نسب مشروع و تمکن مالی باشد. ( ماده ۴۶۹ ق.م.ا)
ضمان عاقله چیست و چه توجیهی دارد؟
در واقع، ضمان عاقله یک سازوکار جبرانی در جامعه ای است که نهادهای بیمه و حمایت اجتماعی در آن وجود نداشته یا محدود بوده اند. فلسفه وضع این نهاد، پیشگیری از ضایع شدن خون مسلمان و حمایت از بزه دیدگان است. در عین حال، با ایجاد مسئولیت جمعی در سطح خویشاوندان، این نهاد موجب تقویت همبستگی خانوادگی و احتیاط در رفتارهای فردی نیز می شود.
از طرف دیگر، وقتی فرد بداند که رفتارهای غیرعمدی او ممکن است خانواده اش را در معرض مسئولیت مالی قرار دهد، طبیعی است که مراقبت بیشتری خواهد داشت. بنابراین، ضمان عاقله کارکرد بازدارندگی نیز دارد.
استثنائات و نکات مهم در مسئولیت عاقله
- زنان، صغار، مجانین، افراد دارای نسب نامشروع، و کسانی که تمکن مالی ندارند از این مسئولیت معاف هستند.
- در صورت عدم دسترسی به عاقله یا ناتوانی مالی ایشان، دیه از بیت المال پرداخت می شود.
- عاقله فقط در جنایاتی مسئول است که علیه دیگران باشد. اگر فرد به خودش آسیبی وارد کند، عاقله ضامن نخواهد بود.
وکیل نادری همراه شماست
به طور خلاصه، در پاسخ به سوال عاقله در حقوق کیست؟ باید گفت ایشان گروهی از بستگان ذکور مرتکب جرم هستند که در شرایطی خاص و محدود، مسئول پرداخت دیه از طرف او می شوند. این نهاد با آنکه گاه مورد انتقاد قرار گرفته، اما ریشه در حکمت های اجتماعی، خانوادگی و جبرانی دارد.
در پاسخ به اینکه چرا عاقله باید دیه بدهد، باید گفت که این مسئولیت نه از باب مجازات، بلکه از منظر جبران خسارت و حمایت از آسیب دیدگان در جامعه ای سنتی و مذهبی است. درچنین شرایطی، وقتی پرسیده می شود دیه بر عاقله است یعنی چه، پاسخ آن است که مسئولیت مالی پرداخت دیه در برخی جنایات خطایی، بر دوش خانواده فرد گذاشته می شود.
در نهایت برای پاسخ به سوال ضمان عاقله چیست، باید گفت این امر نهادی است برخاسته از فقه اسلامی برای جبران خسارت های ناشی از جنایت خطای محض، با هدف حفظ خون انسان ها، ایجاد تعهد خانوادگی و توازن اجتماعی.
پیشنهاد می کنیم مقالات زیر را نیز مطالعه فرمایید:
پرسش های متداول
عاقله در حقوق کیست؟
عاقله بستگان مرد پدری و مادری یا پدری هستند که در طبقات ارث قرار دارند.
دیه بر عاقله است یعنی چه؟
یعنی در قتل خطای محض، بستگان ذکورِ واجد شرایط باید دیه را بپردازند.
چرا عاقله باید دیه بدهد؟
برای حمایت از قربانی و جبران خسارت در زمان نبود بیمه یا توان مالی جانی، دیه توسط ایشان پرداخت می شود.
در صورت نیاز به مشاوره تخصصی درباره دیه، عاقله یا جرایم خطای محض، با مجموعه حقوقی وکیل نادری تماس بگیرید.
وکیل نادری – وکیل متخصص دیه و مسئولیت عاقله.
