صدور حکم تولیت ؛ بررسی فرایند تعیین متولی با نظر به ماده ۱۴ قانون حج و اوقاف ، سوالی که برای بسیاری از مردم مطرح می شود این است که اصلاً در نظام حقوقی کشورمان، تولیت وقف یعنی چه و چگونه انجام می شود؟
این پرسش به ویژه برای ذی نفعان موقوفات، مطرح می گردد و برای ایشان، شناخت سازوکار حکم تولیت موقوفه و نحوه درخواست صدور حکم تولیت اهمیت زیادی دارد. زیرا سوء برداشت یا عدم آگاهی نسبت به آن ممکن است منجر به اختلاف، تضییع حقوق یا حتی دخالت های غیرقانونی در اموال وقفی شود. بر اساس ماده ۱۴ قانون تشکیل سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، فرآیند تعیین متولی و نظارت بر عملکرد وی اگر متولی صریحاً مشخص نشده باشد، تابع اصول مشخصی است که در این مقاله آن را به زبانی ساده و گویا بررسی می کنیم.
تولیت در حقوق چیست؟
در ابتدا باید بدانیم تولیت در حقوق چیست. تولیت، به معنای اداره و نظارت بر اجرای نیت و مقاصد واقف است. شخصی که تولیت را بر عهده می گیرد، «متولی» نامیده می شود و وظیفه اش این است که بر اساس شرایط مندرج در وقف نامه و قوانین جاری و البته به نحوی متعارف، از موقوفه نگهداری کرده و منافع و محصولات آن را مطابق با نیت واقف مصرف کند.
بر اساس قانون مدنی و آیین نامه اجرایی سازمان اوقاف، تولیت ممکن است توسط واقف تعیین شود، یا در صورت عدم تعیین و یا اختلاف در خصوص آن، توسط دادگاه یا اداره اوقاف به ویژه از طریق شعبه تحقیق اداره اوقاف انتخاب گردد. بنابراین، درخواست صدور حکم تولیت می تواند هم از جانب واقف (در زمان حیات) و هم از سوی ورثه، متولی سابق یا اشخاص ذی نفع صورت گیرد.
تولیت وقف یعنی چه؟
پاسخ به این سؤال که تولیت وقف یعنی چه، مستلزم درک ماهیت وقف و ویژگی های آن است. وقف یعنی استفاده از منافع یک مال به صورت دائمی یا به هدف خیرْ به عموم رساندن نیت مذهبی یا برای جمعی خاص مانند فرزندان واقف. اما این مال باید تحت اداره فردی قرار گیرد که صلاحیت لازم برای حفظ و بهره برداری از آن مطابق نیت واقف را داشته باشد. این مسئولیت به متولی داده می شود.
تولیت وقف یعنی مسئولیت اداره موقوفه با هدف اجرای نیات واقف که شامل نگهداری اموال، وصول درآمد، پرداخت هزینه ها، نظارت بر اجرای صحیح برنامه های وقفی و حتی بهبود شرایط مال موقوفه و پاسخگویی به مراجع نظارتی می باشد. متولی از حقوق و اختیارات خاصی برخوردار است، اما این اختیارات نیز محدود به چارچوب های قانونی و شرایط وقف نامه است.
صدور حکم تولیت موقوفه چگونه انجام می شود؟
فرآیند صدور حکم تولیت موقوفه معمولاً از طریق اداره اوقاف آغاز می شود. در صورتی که واقف متولی تعیین نکرده باشد. یا متولی پیشین فوت کند یا عزل شود، افراد ذی نفع می توانند با ارائه درخواست صدور حکم تولیت به اداره اوقاف محل، خواستار رسیدگی شوند که خود اداره اوقاف نیز بررسی شرایط را به اداره تحقیق می سپارد.
پس اداره اوقاف، از طریق شعبه تحقیق، صلاحیت، شایستگی، امانت داری و توانایی فرد متقاضی را بررسی کرده و در نهایت اگر تشخیص دهد که وی صلاحیت دارد. بر اساس ماده ۱۴ قانون سازمان حج و اوقاف، می تواند اقدام به تعیین وی به عنوان متولی کند. این حکم معمولاً از سوی شعب تحقیق اوقاف صادر و قابل پیگیری حقوقی است.
حدود اختیارات متولی موقوفه
یکی از پرسش های مهم در این زمینه، حدود اختیارات متولی موقوفه است. این اختیارات بسته به وقف نامه، ممکن است متفاوت باشد. اما به طور کلی شامل موارد زیر است:
- اداره و نگهداری اموال موقوفه
- وصول اجاره بها و درآمدهای موقوفه
- صرف درآمدها طبق نیت واقف
- انعقاد قراردادهای لازم با اشخاص ثالث
- ارائه گزارش عملکرد به اداره اوقاف
اما باید دانست که حدود اختیارات متولی موقوفه مطلق نیست. برای مثال، متولی نمی تواند ملک موقوفه را بفروشد؛ مگر با مجوز سازمان اوقاف و در موارد بسیار خاص. همچنین اگر سوءمدیریت یا تخلف اثبات شود، امکان عزل متولی وجود دارد.
چه زمانی می توان درخواست صدور حکم تولیت داد؟
- در صورت نبود متولی مشخص از سوی واقف که به وی، متولی منصوص گفته می شود.
- فوت یا عزل متولی قبلی
- عدم کفایت یا ناتوانی متولی فعلی
- بروز اختلاف میان ورثه یا ذی نفعان درباره تولیت
در این موارد، اشخاص ذی نفع می توانند با ارائه مدارک و مستندات لازم، به اداره اوقاف مراجعه و خواهان صدور حکم تولیت موقوفه شوند. بررسی درخواست معمولاً از طریق شعبه تحقیق اداره اوقاف صورت می گیرد.
وکیل نادری در کنار شماست
در پاسخ به این پرسش که تولیت در حقوق چیست یا تولیت وقف یعنی چه، باید گفت تولیت در واقع نهادی جهت اجرای نیات واقف است. حکم تولیت موقوفه تنها یک سند ساده در خصوص حقوق متولی نیست. بلکه سندی است که حقوق، وظایف و مسئولیت های مشخصی را بر عهده متولی قرار می دهد. فرآیند درخواست صدور حکم تولیت نیز، به ویژه در چارچوب ماده ۱۴ قانون سازمان اوقاف، بر پایه اصول قانونی و نظارت دقیق طراحی شده است. تا از هرگونه سوءاستفاده احتمالی از اموال وقفی جلوگیری شود.
در صورت نیاز به بررسی وضعیت تولیت یا طرح درخواست صدور حکم تولیت، حتماً با وکلای مجموعه حقوقی وکیل نادری که گروهی متشکل از وکلای مجرب در حوزه موقوفات و اوقاف بوده و آماده ارائه مشاوره تخصصی به شماست، تماس حاصل فرمایید.
همچنین پیشنهاد می کنیم مقالات مرتبط وکیل وقف و امور اوقاف ۱۴۰۴ و صفر تا صد وقف و نکات مهم حقوقی آن را نیز مطالعه فرمایید.
برخی از سوالات شما
خیر، مگر آن که واقف در وقف نامه تصریح شده باشد که تولیت نسل اندر نسل است. در غیر این صورت، با فوت متولی، لازم است درخواست صدور حکم تولیت از نو ارائه شود.
خیر همیشه اینطور نیست؛ حکم تولیت موقوفه می تواند محدود به زمان، شرایط خاص، یا صلاحیت فرد باشد. در صورت تخلف یا عزل قانونی، حکم قابلیت لغو دارد.
در این حالت، شعبه تحقیق اداره اوقاف با بررسی صلاحیت ها، فرد اصلح را تعیین خواهد کرد. سابقه شخص، آشنایی با امور شرعی، امانت داری و تخصص از معیارهای اصلی شعبه تحقیق اداره اوقاف می باشد.
